نقش مشروعیت ساز مهدویت در ساختار حکمرانی پیش از ظهور

معاون پژوهشی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در این گفت وگو، با ترسیم نقشه ای از حکمرانی مهدوی در دو مقطع «پیشاظهور» و «پساظهور»، تبیین می کند که ولایت فقیه چگونه به عنوان جانشین عام امام زمان(عج)، مسیر مشروعیت و هدف سازی برای جامعه منتظر را هموار می کند. مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانیم:

ایکنا ـ در دوران غیبت، ما با «مدیریت بدون حضور مستقیم رهبر» مواجهیم. این وضعیت چه درسی برای ما دارد تا یاد بگیریم چگونه در نبود نظارت مستقیم، براساس «ارزش ها» و «سیره» عمل کنیم؟

ما در حال حاضر در عصر غیبت و پنهان زیستی حضرت حجت (عج) به سر می بریم. تاریخ شیعه را می توان به دو مقطع کلی «عصر حضور» و «عصر غیبت» تقسیم کرد؛ بر این اساس، حکمرانی در این دو مقطع نیز به ترتیب «حکمرانی عصر حضور» و «حکمرانی عصر غیبت» است که به تعبیری می توان آن ها را «حکمرانی پیشاظهور» و «پساظهور» نامید. حکمرانی پیشاظهور را می توان «حکمرانی منتظِر» در برابر «حکمرانی منتظَر» دانست که در این دوره، مدیریت جامعه بر اساس ولایت و سرپرستی ولی فقیه به عنوان جانشین امام زمان (عج) تنظیم می شود.
در عصر حضور، حکمرانی بر اساس «نظریه امامت» صورت می پذیرفت؛ زیرا ائمه (ع) پس از وفات پیامبر اکرم (ص)، یکی پس از دیگری عهده دار ولایت، امامت و هدایت جامعه شدند. اما در عصر غیبت، این مسیر بر اساس «نظریه ولایت فقیه» دنبال می شود و فقها به عنوان جانشینان عام امام زمان (عج)، مسئولیت اداره جامعه را بر عهده دارند.
هر دو الگوی حکمرانی مذکور، «حکمرانی مهدوی» نام دارند؛ حتی ولایت ولی فقیه را نیز حکمرانی مهدوی می نامیم، زیرا ولی فقیه جانشین عام امام زمان (عج) است و خاستگاه ولایت فقیه، اندیشه مهدویت است. بنابراین، حکمرانی مهدوی در هر دو دوره پیشاظهور و پساظهور جاری است و این دو نوع حکمرانی بر یکدیگر اثرگذارند. به این معنا که حکمرانی ولی فقیه در دوران پساظهور مؤثر است و در مقابل، حکمرانی امام زمان (عج) به حکمرانی ولی فقیه مشروعیت می بخشد. در واقع، مقبولیت و مشروعیت حکومت ولی فقیه به واسطه امام زمان (عج) است و امید به ظهور آن حضرت، هدف نمایی برای حکومت ولی فقیه می کند.
در این راستا، اندیشه مهدویت سه نقش اساسی در حکمرانی ولی فقیه ایفا می کند: نخست، مشروعیت سازی؛ دوم، مقبولیت سازی و سوم، هدف سازی و غایت سازی. از سوی دیگر، حکمرانی ولی فقیه نیز زمینه ساز ظهور است، باعث ترویج اندیشه مهدویت در جامعه می شود و با ارائه الگویی از حکمرانی مهدوی، نقش الگو سازی را ایفا می کند. ولی فقیه در مقام جانشین امام زمان (عج)، عهده دار جامعه منتظِر است. امام صادق (ع) در مورد دولتی که به خواست الهی برپا خواهد شد (حکمرانی مهدوی) فرمودند که هر کس بخواهد از یاران واقعی باشد، باید منتظر واقعی باشد. از شاخصه های بنیادین جامعه مهدوی، «انتظار صحیح» است. طبق فرمایش امام صادق (ع)، انتظار حقیقی در گرو ورع، تقوا، محاسن اخلاق و دوری از رذایل است و کسی که واجد این شرایط باشد، منتظر واقعی است. بنابراین برای الگوبرداری و رسیدن به مرحله ظهور، باید ورع، تقوا و فضائل اخلاقی در جامعه گسترش یابد.
همچنین امام باقر (ع) تأکید فرمودند که اقویا باید به داد ضعفا برسند و از آنان دستگیری کنند و ثروتمندان نباید تنها به منافع شخصی خود بیندیشند. از آنجا که دنیا میدان آزمایش است و تفاوت در میزان ثروت و فقر، امتحانی است که در آن تکلیف رسیدگی به فقرا بر عهده اقویا گذاشته شده است (لیعن قویکم ضعیفکم). در ادامه، ایشان بر لزوم توصیه های متقابل میان مردم تأکید کرده و فرمودند که نباید هر کسی تنها به دین و تفکر خود محدود شود (موسی به دین خود و عیسی به دین خود نباشد)؛ موضوع عدالت اجتماعی نیز در ذیل این مسئله جای داشته و مورد تأکید است.

ایکنا ـ مفهوم «عدالت» در سیره امام زمان (عج) را چگونه می توان از حالت یک شعار، به یک «سیاست اجرایی» برای حل بحران های اقتصادی و اجتماعی امروز تبدیل کرد؟

امام زمان (عج) در توقیع شریف خود به شیخ مفید فرمودند: «لو أنَّ شیعتَنا لاجتمعت قلوبُهم...»؛ بدین معنا که شیعیان واقعی ایشان کسانی هستند که میان خود وحدت و اتحاد قلبی دارند. امروزه با مشاهده انبعاث و بیداری مردم، شاهد این وحدت و همدلی هستیم که در واقع تجلی «یدالله مع الجماعه» است؛ امری که منجر به اتحاد جمعی و در نتیجه، خنثی سازی توطئه های دشمنان شده است.

برای تقویت این وحدت و انسجام، ارتقای عدالت اجتماعی ضروری است. حضرت (عج) فرمودند اگر اتحاد و همدلی مردم افزایش یابد، از ظهور و لقای ایشان محروم نخواهند شد؛ مگر در صورتی که به جای شیعیانی خوب و متحد، گناه و تفرقه دیده شود. جامعه امروز ما بیش از هر زمان دیگری به ضرورت این وحدت و همدلی پی برده است و رهبر انقلاب نیز در پیام های متعددی راستی بر این محور تأکید فرموده اند.

در این راستا، عدالت اجتماعی از لازمه های بنیادین حکمرانی مهدوی است. هنگامی که ظهور رخ دهد و حکومت ایده آل بشر محقق شود، این نظام اهدافی را در سه بازه زمانی «کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت» دنبال خواهد کرد. نخستین اقدام در این مسیر، تشکیل حکومت مهدوی است و در گام دوم، استقرار عدالت اجتماعی در تمامی عرصه های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی با مشارکت و کمک مردم محقق خواهد شد؛ عدالتی که در سراسر جهان گسترش می یابد.

ایکنا ـ در مواجهه با تضادهای شدید ایدئولوژیک در جهان امروز، سیره امام زمان (عج) در مورد «مدیریت کثرت» و «تعامل با مخالفان» چه درس هایی به ما می دهد؟

تشتت و چندگانگی در ایدئولوژی ها و پراکندگی بشری که امروزه در قالب «ایسم های» مختلف تجلی یافته است، ریشه در عدم معرفت و نبود یک جهان بینی درست دارد. در عصر ظهور، عقول انسان ها به گونه ای رشد می کند که اکثریت مردم به سوی اسلام گرایش پیدا کرده و به پوچی بسیاری از این مکاتب پی خواهند برد؛ درست همان گونه که در حال حاضر نیز عقلای عالم به بن بست و پوچی مدرنیته، پسامدرنیسم، لیبرالیسم، سکولاریسم و امثال این ها پی برده اند.

این مکاتب نه تنها نتوانسته اند نیازهای درونی انسان را پاسخ دهند، بلکه حتی نیازهای دنیوی و مادی مردم را نیز برآورده نساخته اند. در دوران ظهور، سطح معرفت افراد چنان ارتقا می یابد که آن ها به طور طبیعی و خودبه خود به سوی مکتب ظهور جذب خواهند شد.

در این مسیر، جمعیت گسترده ای از بشر که از روی جهل گرفتار مکاتب مادی منحرف شده بودند، به سوی امام زمان(عج) گرایش می یابند. با این حال، قطعاً کسانی هستند که از این ایسم ها و وابستگی های مادی منافع کلانی می برند و همین منافع مادی، مانع از پیروی آن ها از حضرت ولی عصر(عج) می شود. از این رو، امام(عج) با این گروه مبارزه و مقاتله خواهد کرد؛ زیرا اگرچه مردم بر اساس فطرت خداجوی خود تمایل به حقیقت دارند، اما این افراد سد راه هدایت مردم هستند و برای رسیدن به هدایت جامع، باید از میان برداشته شوند.

ایکنا ـ بسیاری از مردم انتظار را یک «توقف» یا «صبر» می بینند. اگر نگاه کنیم به سیره حضرت، آیا انتظار در واقع یک «کارگاه عملی برای تغییر» است؟ چه مهارت های اجتماعی-سیاسی باید در دوران انتظار کسب کنیم تا در زمان ظهور، نیروی کارآمدی باشیم؟

باور به انتظار منجی، اندیشه ای صرفاً محدود به اسلام یا تشیع نیست، بلکه حتی در میان باورمندان به مسیحیت، یهودیت و سایر مکاتب نیز ریشه دارد. ما در مواجهه با این اندیشه، هم التزام قولی و قلبی داریم و هم التزام عملی. در لغت، «انتظار» به معنای چشم به راه بودن برای امام و منجی است، اما در اصطلاح، به معنای آماده شدن و ایجاد شایستگی برای ظهور حضرت است. در همین راستا، امام جواد (ع) فرمودند: «سَمِّی المنتظر بانتظار المخلصین»؛ یعنی مخلصان کسانی هستند که با تمام وجود، ظهور و خروج امام زمان (عج) را انتظار می کشند.

یکی از ابعاد این باور، «انتظار علمی» است که سه مؤلفه اساسی دارد: نخست اینکه منتظر نباید به وضع موجود راضی و قانع باشد و آن را بپسندد. دوم اینکه وضعیت مطلوب را بر اساس آیات و روایات برای خود ترسیم کند و سوم اینکه از وضع موجود به سوی وضع مطلوب حرکت نماید، نه اینکه تنها به تماشا بنشیند. انتظار صحیح تنها زمانی محقق می شود که این سه مؤلفه را داشته باشد؛ در غیر این صورت، ادعای انتظار بدون حرکت عملی، «انتظار ناصحیح» تلقی می گردد.

امروزه ما در ذیل حکمرانی ولی فقیه هستیم و وظیفه داریم این سه مؤلفه انتظار صحیح را در میان اقشار جامعه ترویج کنیم. در همین راستا، شهید قائد در دیدار با مسئولان کشور در سال 1386، شاخصه های جامعه منتظر را چنین بیان فرمودند: عدالت خواهی و عدالت گستری، فسادستیزی، ساده زیستی، سلامت اعتقادی و اخلاقی، تواضع و فروتنی، اجتناب از اسراف، تدبیر و حکمت در تصمیم گیری و عمل، سعه صدر و حمل مخالف، توجه به منافع ملی و پرهیز از منافع حزبی و گروهی، شجاعت و قاطعیت در بیان و عمل، انس با خدا و قرآن، خدمت گزاری به مردم، شایسته سالاری در انتخاب مسئولان، قانون گرایی، روزآمدی و کارآمدی در کارها، پرهیز از تصدی گری، تمرکزگرایی، تخصص گرایی، شفافیت و آزادی در اطلاع رسانی، و در نهایت حفظ و صیانت از منافع ملی، ارزش مداری و فرهنگ محوری. این موارد، رئوس شاخصه های لازم برای رسیدن به جامعه ای منتظر و واقعی است.

انتهای پیام